لیشمانیای جلدی، که در افغانستان و منطقه به نام «سالدانه» یا «کالدانه» شناخته می‌شود، یک بیماری انگلی است که از طریق گزش پشه خاکی انتقال می‌یابد. این بیماری پس از بهبودی، اغلب اسکارهای (داغ‌های) فرورفته، برجسته، هیپرپیگمانته یا هیپوپیگمانته و بدشکلی را در نواحی باز بدن به‌ویژه روی به جای می‌گذارد. این اسکارها علاوه بر ایجاد مشکلات فیزیکی، تأثیرات روانی و اجتماعی عمیقی بر جای می‌گذارند. در سال‌های اخیر، پیشرفت‌های چشمگیری در dermatology (درماتولوژی) و جراحی جلد برای بهبود این اسکارها حاصل شده است. در ادامه، روش‌های جراحی و غیرجراحی (درمابریشن و لیزرتراپی) بر اساس آخرین تحقیقات معتبر علمی تشریح می‌شوند.

۱. روش‌های جراحی (Surgical Management)

روش‌های جراحی معمولاً برای اسکارهای عمیق، محدود، نواری (Linear) یا اسکارهایی که به سایر تداوی‌ها پاسخ نداده‌اند، استفاده می‌شوند. هدف، برداشتن بافت اسکار و تبدیل آن به یک زخم جراحی کوچک‌تر و قابل‌کنترل است.

برداشت جراحی مستقیم (Excision): در این روش، اسکار به صورت کامل با تیغ جراحی برداشته می‌شود و لبه‌های جلد با بخیه‌های ظریف به هم نزدیک می‌شوند. تحقیقات نشان می‌دهد که این روش برای اسکارهای کوچک و فرورفته (Boxcar or Icepick scars) بسیار مؤثر است، اما خطر عود اسکار (Keloid formation) در افراد مستعد وجود دارد.
تکنیک پانچ (Punch Techniques):
- پانچ اسکیشن (Punch Elevation): برای اسکارهای صندوقچه‌ای عمیق استفاده می‌شود که پایه آن‌ها سالم است. با استفاده از پانچ، کف اسکار آزاد شده و هم‌سطح جلد اطراف می‌شود.
- پانچ گرافتینگ (Punch Grafting): کف اسکار برداشته شده و با یک گرافت جلدی کوچک (معمولاً از ناحیه پشت گوش) پر می‌شود.
ساب‌سایژن (Subcision): هرچند این روش کاملاً جراحی باز نیست، اما یک روش جراحی سرپایی محسوب می‌شود. در این روش، یک سوزن مخصوص (مثل سوزن Nokor) زیر اسکار وارد می‌شود تا باندهای فیبروتیک که جلد را به سمت پایین می‌کشند (عامل اصلی اسکار سالیدانه) قطع شوند. مطالعات ترکیبی نشان می‌دهند که ساب‌سایژن همراه با لیزر یا فیلر، بالاترین نرخ رضایت را در بهبود اسکارهای آتروفیک لیشمانیا دارد.

۲. درمابریشن و میکرودرمابریشن (Dermabrasion and Microdermabrasion)

درمابریشن یک روش لایه‌برداری مکانیکی عمیق است که با استفاده از یک دستگاه چرخشی با سرعت بالا (مجهز به برس سیمی یا سنگ الماسه) ل شناسایی‌شده سطحی و میانی جلد را برمی‌دارد.

مکانیسم اثر: این روش لایه‌های بالایی جلد را تخریب کرده و با تحریک فیبروبلاست‌ها، تولید کلاژن جدید را ترغیب می‌کند تا سطح جلد هموارتر شود.
کاربرد در اسکار سالیدانه: برای اسکارهای ناهموار و سطحی ناشی از سالیدانه بسیار مفید است. با این حال، به دلیل خطر تغییرات رنگدانه (به‌ویژه هیپرپیگمانتاسیون پس از التهاب یا PIH)، در جلد‌های تیره‌تر باید با احتیاط فراوان انجام شود.
تحقیقات جدید: آخرین مطالعات درماتولوژی نشان می‌دهند که درمابریشن سنتی به دلیل عوارض جانبی بالا تا حد زیادی با لیزرهای ابلیتیو جایگزین شده است، اما نوع ملایم‌تر آن یعنی «میکرودرمابریشن» همچنان به عنوان یک روش کمکی همراه با سایر تداوی‌ها کاربرد دارد.

۳. لیزر تداوی (Laser Therapy)

لیزرتراپی یکی از پیشرفته‌ترین، دقیق‌ترین و محبوب‌ترین روش‌ها برای تداوی اسکارهای لیشمانیا در سال‌های اخیر است. لیزرها به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

لیزرهای ابلیتیو (Ablative Lasers): مانند لیزر CO2 (کربن دی‌اکسید با طول موج 10600 نانومتر) و لیزر Er:YAG (با طول موج 2940 نانومتر).
- مکانیسم: این لیزرها آب موجود در بافت جلد را تبخیر کرده و لایه‌های نازکی از جلد آسیب‌دیده را برمی‌دارند و حرارت عمقی برای کلاژن‌سازی ایجاد می‌کنند.
- تحقیقات: مطالعات بالینی متعدد نشان می‌دهند که لیزرهای ابلیتیو فرکشنال (Fractional CO2) استاندارد طلایی (Gold Standard) در تداوی اسکارهای آتروفیک و هایپرتروفیک سالیدانه هستند. این لیزرها با ایجاد ستون‌های میکروسکوپی آسیب حرارتی، سرعت بهبودی را افزایش و دوران نقاهت را کاهش می‌دهند.
لیزرهای غیرابلیتیو (Non-Ablative Lasers): مانند لیزرهای Nd:YAG و Erbium Glass.
- مکانیسم: بدون تخریب لایه سطحی جلد (Epidermis)، به لایه درم نفوذ کرده و کلاژن‌سازی را تحریک می‌کنند.
- مزیت: دوران نقاهت بسیار کوتاهی دارد و برای افرادی که نمی‌توانند از کارافتادگی ناشی از لیزرهای ابلیتیو را تحمل کنند، مناسب است.
لیزرهای عروقی (Vascular Lasers): مانند PDL (Pulsed Dye Laser) با طول موج 585-595 نانومتر.
- این لیزرها برای اسکارهای تازه سالیدانه که هنوز قرمز، متورم و دارای عروق خونی فعال هستند، استفاده می‌شوند تا قرمزی و التهاب را کاهش دهند و از تشکیل اسکار برجسته (کلویید) جلوگیری کنند.

رویکرد ترکیبی (Combination Therapy): آخرین دستاورد علمی

بر اساس آخرین مقالات منتشر شده در ژورنال‌های معتبر جلد و مو (مانند *Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology* و *Dermatologic Surgery*)، هیچ‌گاه یک روش به تنهایی برای تمام انواع اسکارهای لیشمانیا پاسخگو نیست. بهترین نتایج از **رویکرد ترکیبی** به دست می‌آید؛ به عنوان مثال:

ابتدا آزاد کردن باندهای فیبروتیک با ساب‌سایژن.
سپس استفاده از لیزر فرکشنال CO2 برای هموار کردن سطح جلد.
استفاده از تزریق فیلرها (مانند هیالورونیک اسید) یا چربی اتولوگ برای پر کردن اسکارهای عمیق باقیمانده.

منابع معتبر علمی (References)

World Health Organization (WHO): Control of the leishmaniases: report of a meeting of the WHO Expert Committee on the Control Leishmaniases. (Technical Report Series).
Sadoughi, M., et al. (2020): “Comparison of fractional CO2 laser alone versus combination of subcision and fractional CO2 laser in the treatment of cutaneous leishmaniasis scars.” *Journal of Cosmetic Dermatology*.
Gajro, A., et al. (2022): “Aesthetic management of cutaneous leishmaniasis scars: A comprehensive review of current modalities.” *Dermatologic Therapy*.
Bolognia, J. L., et al. (2018): *Dermatology*. 4th Edition, Elsevier. (Chapter on Scar Revision and Physical Modalities).
Al-Kamel, M. A. (2019): “Evaluation of different therapeutic modalities for scars resulting from cutaneous leishmaniasis.” *International Journal of Dermatology*.

تداوی داغ سالدانه در کابل توسط روش های جراحی و‌غیر جراحی